50 lat temu, 18 XII 1974 r., w Instytucie Badań Jądrowych w Świerku uruchomiono reaktor „Maria”.
Badawczy reaktor jądrowy MARIA to jedyny w Polsce działający reaktor jądrowy.
Jego moc wynosi 30 MW.
Budowę rozpoczęto w czerwcu 1970 r., a uruchomiony został w 18 XII 1974 r., w ówczesnym Instytucie Badań Jądrowych (IBJ).
Reaktor MARIA jest wykorzystywany do:
- napromieniowania materiałów tarczowych do produkcji radioizotopów,
- badań materiałowych i technologicznych,
- neutronowego domieszkowania materiałów półprzewodnikowych,
- neutronowej modyfikacji materiałów,
- badań fizycznych i neutronograficznych,
- wykorzystania wiązek neutronów dla celów medycznych,
- celów szkoleniowych w zakresie fizyki i techniki reaktorowej.
Reaktor zaprojektowany i zbudowany przez polskich specjalistów i techników, został skonstruowany jako reaktor wielozadaniowy o wysokim strumieniu neutronów – z zadaniem uzupełnienia możliwości badawczych reaktora EWA. Reaktor zbudowano również z myślą o prowadzeniu na nim badań materiałowych, niezbędnych w programach budowy i eksploatacji elektrowni jądrowych.
Po podziale Instytutu Badań Jądrowych (13 grudnia 1982 r.) zarządzał nim Instytut Energii Atomowej. 1 września 2011 r. IEA zostało włączone w skład Instytutu Problemów Jądrowych, a ponownie połączonym instytutom nadano nazwę Narodowe Centrum Badań Jądrowych.
Główną rolą reaktora jest produkcja radiofarmaceutyków.
Zapewnia on m.in. 10% światowej produkcji molibdenu-99, jest liczącym się światowym producentem jodu-131. Jego praca pokrywa 100% polskiego zapotrzebowania na tę substancję.
W roku 2014 zakończono proces konwersji reaktora na paliwo niskowzbogacone, zmiana ta została połączona z modernizacją obiegu chłodzenia kanałów paliwowych – wymieniono główne pompy cyrkulacyjne i zainstalowano nowe pompy powyłączeniowe. W tym samym roku zakończono wywóz wypalonych elementów paliwowych do Federacji Rosyjskiej w ramach międzynarodowej Inicjatywy Redukcji Globalnego Zagrożenia (GTRI) pod auspicjami Departamentu USA ds. Energii i Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej.
W 2023 roku przeprowadzono pierwszy etap dużej modernizacji reaktora.
Obecnie reaktor MARIA posiada zezwolenie na eksploatację do 2025 roku.
Dzięki stale przeprowadzanym modernizacjom będzie mógł funkcjonować do 2053 roku.